नेपाल राष्ट्र वैंकले नगद कारोवारको सट्टा क्यूआर कोडमार्फत कारोवार गर्न जोड दिएपछि अहिले आम नेपालीहरुमा यस्को प्रयोग बढ्दो छ । पनि त्यसको उपयोग गर्न थालेका छन् ।
क्यूआर कोड भनेको ‘क्विक रेस्पोन्स कोड’ हो । नेपालीमा भने यसलाई ‘आशु प्रतिक्रियात्मक संकेत’ भन्ने गरिएको छ । तर, नेपालमा पनि नेपाली नाम भन्दा अंग्रेजी नाम नै बढि लोकप्रिय छ ।
यसको नामअनुसार नै यो संकेतलाई पढ्ने यन्त्रले त्यसमा भण्डारण गरिएका जतिसुकै परिमाणका सूचना, वस्तु, साधन, वेबसाइट तथा बैंक खाताबाट भएको कारोवारको बारेमा तत्कालै जानकारी दिन सक्छ । त्यसैले विश्वभर नै यो भुक्तानीको लागि अत्यन्तै प्रभावकारी र सजिलो माध्यम बनिरहेको छ ।
क्यू आर कोड सन् १९९४ मा जापानको ‘डेन्सो वेब इन्कर्पोरेट’ का प्राविधिक मासाहिरो हाराले यसको विकास गरेका हुन् । तर, यसको विश्वव्यापी लोकप्रियता भने मोवाइल फोनको कारण भयो । सन् २००२ मा पहिलोपल्ट जापानमा नै यस्तो संकेत पढ्न सक्ने क्षमतायुक्त मोबाइल फोनको निर्माण भयो । त्यतिखेरसम्म उत्पादनमूलक उद्योगहरूले मात्र प्रयोगमा ल्याइरहेकोमा मोवाइलबाटै प्रयोग गर्न सकिने भएपछि यो विश्वव्यापी भयो ।
सन् २०१२ मा जापान सरकारले क्यूआर कोडलाई ‘उत्कृष्ट रचना’ भन्दै त्यसका सर्जक मासाहिरो हारालाई राष््िय सम्मान गरेको थियो ।
जापानले विकास गरेको उक्त क्युआर कोडवाहेक अहिले वेल्च अल्लिनले विकास गरेको ‘एज्टेक कोड’, अमेरिकाका हुलाक सेवाहरूले प्रयोग गर्ने ‘मेक्सी कोड’ लगायात ‘सेमाकोड’ तथा ‘पीडीएफ ४१७’ जस्ता कोडहरू पनि अहिले प्रचलनमा छन् ।
क्युआर कोडले कसरी काम गर्छ ?
क्युआर कोड बारकोडको एक प्रकार हो जसमा थोप्लाहरूको म्याट्रिक्स हुन्छ। यो स्क्यानर वा मोबाइल को क्यामेराको प्रयोग गरेर स्क्यान गर्न सकिन्छ। एकचोटि स्क्यान भएपछि, उपकरणमा सफ्टवेयरले कोड भित्रका थोप्लाहरूलाई नम्बर वा अक्षरहरूमा रूपान्तरण गर्दछ।
सबै क्युआर कोडहरुमा एउटा वर्ग आकार कोठा हुन्छ र तल बायाँ, शीर्ष बाँया, र शीर्ष दायाँ कुनामा तीन वर्ग रूपरेखा हुन्छ। यी वर्गाकार कोठाहरुले कोडको रुपरेखा जनाउछ। क्युआर कोड भित्रका थोप्लाहरूमा ढाँचा र संस्करण जानकारीका साथै सामग्री आफैं हुन्छन्।
क्युआर कोड स्क्यान गर्ने तरिका
अहिलेका धेरैजसो क्युआर कोडलाई स्मार्टफोन कै मद्दतले स्क्यान गरिन्छ । स्क्यान गर्नलाई एन्ड्रोइड र आईओएस दुवैमा क्युआर स्क्यानिङ गर्नलाई निःशुल्क एपहरु रहेका छन् । धेरैजसो एपमा सहज रुपमा एप खोलेर एक क्लिक मै क्युआर कोड स्क्यान गर्न मिल्ने अप्सन हुने गर्छ ।